Ne zaman tesisat yenileniyor, ne zaman arıza tespiti yetiyor
Elektrik tadilatı dediğimiz iş, mevcut hatların bir kısmını ya da tamamını yenilemek demek. Kimi dairede yalnızca mutfak ve banyo hattı elden geçiyor, kimi mağazada tabela beslemesinden aydınlatmaya kadar her şey sıfırdan çekiliyor. Ölçek değişse de iş aynı yerden başlıyor: panonun içi ve oradan çıkan hatların durumu.
Her sorun tadilat istemiyor. Tek priz ölmüşse, banyoda ışık titriyorsa ya da sigorta belli bir cihaz devreye girince atıyorsa önce arıza tespiti yapıyoruz. Sorun çoğu zaman buat içinde gevşemiş bir bağlantıda veya yaşlanmış tek bir sigortada çıkıyor. Duvar kırmadan biten işi tadilata çevirmenin kimseye faydası yok.
Yenileme kararını üç işaret veriyor: panoda toprak barası bağlı değil, prizlerin arkasına sarı-yeşil iletken gelmiyor, sigorta kutusunda hâlâ vidalı eski tip sigorta duruyor. Bunlardan biri varsa yama işi ömrü uzatmıyor. Hangi hatların yenileneceğini keşifte oda oda konuşuyoruz.
Yükler katlandı, kablo kesitleri yerinde kaldı
Türkiye'de şebeke gerilimi 230 volt, frekans 50 hertz. Bu değişmedi ama arkasına takılan yük değişti. Eski bir dairenin mutfağında buzdolabı ile bir aydınlatma varken bugün aynı mutfakta ankastre fırın, bulaşık makinesi, su ısıtıcısı ve mikrodalga aynı anda dönebiliyor. Hat aynı hat, çekilen akım aynı akım değil.
Kesit meselesi tam burada devreye giriyor. Aydınlatmada 1,5 mm², priz hatlarında 2,5 mm² bakır iletken yaygın kullanım; sürekli yüksek akım çeken bir cihazın hattı ise daha kalın iletken istiyor. Kesit yüke yetmediğinde kablo ısınıyor, yalıtım zamanla sertleşip çatlıyor, bağlantı noktaları kararıyor. Sigorta böyle bir hatta zaten koruma görevini yaptığı için atıyor; atmayı sıradan bir aksilik sayıp sigortayı büyütmek hattı korumasız bırakıyor.
Topraklama tarafı daha kritik. Eski iki telli tesisatta faz ve nötr var, koruma iletkeni yok; sonradan takılan üç uçlu prizin toprak pimi boşta duruyor. Kaçak akım rölesi insan koruması için 30 mA eşikte açar, ama toprak hattı yoksa cihazın metal gövdesine kaçan akım röleyi tetiklemeden gövdede bekleyebiliyor. Prizde toprak ucunu görmek topraklamanın var olduğu anlamına gelmiyor.
Daire, villa, ofis, mağaza: aynı iş dört ayrı işe dönüşüyor
Dairede iş, dairenin dışında başlıyor. Sayaç ve ana şalter ortak alanda duruyor, kırım saatleri yönetim planına ve komşuya bağlı kalıyor. Merdivende molozla yürünmemesi, asansöre koruma serilmesi, kapı önünün akşam temiz bırakılması işin parçası. Taşıyıcı duvar ve kolonlara kanal açmıyoruz, hat güzergâhını buna göre kuruyoruz.
Müstakil ev ve villada hat sayısı bahçeyle birlikte artıyor. Dış aydınlatma, bahçe prizleri, otopark ve pompa ayrı hat istiyor; yer altındaki beslemeyi koruyucu boru içinden geçiriyoruz, dışarıdaki buat ve armatürleri su ve toz korumalı seçiyoruz. Kat sayısı arttıkça dağıtım tek panodan yürümüyor, kat panoları devreye giriyor. Isı pompası, kombi ya da kesintisiz güç kaynağı varsa bunların hatlarını baştan planlıyoruz.
Ofiste elektrikle data aynı anda planlanıyor. Her çalışma noktasına priz ve data prizi birlikte gidiyor; yatay data kablolamasında duvar içindeki sabit hat 90 metreyi, uçlardaki patch kablolarıyla toplam 100 metreyi aşmıyor. Kablolar rack dolabında sonlanıyor, her uç iki tarafta aynı numarayı taşıyor. Toplantı odası, yazıcı köşesi ve sunucu dolabı yükü ayrı hesaplanıyor.
Vitrin, ürün rafı ve genel aydınlatmayı mağazada ayrı ayrı anahtarlıyoruz; kapanışta yalnız vitrinin yanık kalması buna bağlı. Ray spotları raf planı belli olduktan sonra yerleştiriyoruz, tabela beslemesini kendi sigortasından çıkarıp fotosel ya da zaman rölesiyle kontrol ediyoruz. Kasa noktasını, deneme kabini aydınlatmasını ve klima yükünü ayrı hesaplıyoruz; yazarkasa ile barkod okuyucunun beslendiği hattı, kırım sırasında kapanmasın diye en sona bırakıyoruz.
Sık gördüğümüz hatalar ve kararı belirleyen sorular
Priz yerlerini alçıpan kapandıktan sonra düşünmek işin en pahalıya patlayan kısmını yaratıyor. Mobilya yerleşimi elektrik planından önce netleşmezse yatak başındaki priz komodinin arkasında, televizyon prizi ekranın on santim yanında kalıyor. Keşifte kâğıda oda planı çıkarıp priz ve anahtar yüksekliklerini işaretlememizin sebebi bu.
İkinci sık hata her şeyi tek hatta bindirmek. Fırın, klima, ısıtıcı ve çamaşır makinesi aynı sigortadan beslendiğinde hat, sigorta atmasa bile sürekli sınırında çalışıyor. Yüksek çeken cihazları panodan ayırmak sigortanın neden attığını okunur kılıyor, bir hattaki arıza tüm mekânı karartmıyor.
Buat içinde teli burup bant sarmak hâlâ karşımıza çıkıyor. Burma bağlantı zamanla gevşiyor, gevşeyen bağlantı ısınıyor, ısınan nokta önce kokuyor sonra yanıyor. Bağlantıları klemens ya da yaylı konnektörle yapıyor, buatı sıvanın altına gömmeyip kapağına ulaşılacak şekilde bırakıyoruz.
Karar verirken üç soruya bakın: mevcut hatlar ihtiyacınızı karşılıyor mu, mekânda ne kadar kalacaksınız, duvarlar zaten açılacak mı. Boya ve alçı işi nasılsa yapılacaksa tesisatı o sırada yenilemek en ucuza gelen yol oluyor. Kısa kullanımda ise yüzeyden kanal ve hedefli hat ekleme daha mantıklı.
Elektrik hangi sırada yapılıyor, hangi işten önce bitmeli
Kaba tesisat en önde geliyor. Duvar ve tavanda kanalları açıyoruz, boruyla buatları yerleştiriyoruz, kabloları borudan çekiyoruz; bu aşamanın sıva ve alçıdan önce bitmesi gerekiyor. Kapandıktan sonra hat eklemek duvarı ikinci kez açmak demek.
Sıva, alçı ve boya araya giriyor. Kablo uçlarını kutu içinde bantlayıp enerjisiz bırakıyoruz; kutuların ağzını sıvacı gelmeden kapatıyoruz ki içeri harç ve alçı dolmasın. Boya bittikten sonra anahtar, priz, armatür ve pano ekipmanını monte ediyoruz.
Mutfak, banyo ve mağaza rafı bu sıraya bağlı. Ankastre fırın, davlumbaz ve bulaşık makinesinin priz yerlerini tezgâh çizimi kesinleşmeden belirleyemiyoruz; ray spot ve vitrin hattı da raf yerleşimi olmadan yerine oturmuyor. Mimarın veya mobilyacının çizimini kablo çekilmeden görmek işi tek seferde bitirmemizi sağlıyor.
Keşiften teslime nasıl çalışıyoruz
Keşifte önce panoyu açıyoruz: kaç hat çıkıyor, sigortalar hangi akımda, kaçak akım rölesi var mı. Sonra oda oda dolaşıp hangi hattın nereyi beslediğini ölçü aletiyle çıkarıyoruz. Kırım gerekecek noktaları ve kaçınılacak güzergâhları aynı gezide işaretliyoruz.
Çalışmaya başlamadan ilgili hattı panodan kesiyoruz, kesildiğini kontrol kalemiyle değil ölçü aletiyle doğruluyoruz. Duvar açılacaksa tarama cihazıyla önce kablo ve boru arıyoruz. Zemini ve mobilyayı örtüyoruz, delerken çıkan tozu ucu delik ağzında duran süpürgeyle anında çekiyoruz.
Etiketlemeye ayrı zaman ayırıyoruz. Panoda her sigortanın karşısına hangi hattı kestiğini yazıyoruz, buat yerlerini not ediyoruz, ofiste data uçlarına prizde ve rack tarafında aynı numarayı veriyoruz. Duvar kapanmadan önce güzergâhın fotoğrafını çekiyoruz; ileride bir delik açılacağında o fotoğrafa bakmak yetiyor.
Teslimde sigortaları tek tek atıp hangi bölümü kestiğini birlikte kontrol ediyoruz, kaçak akım rölesinin test düğmesine basıyoruz, prizlerde faz-nötr sırasını ve toprak bağlantısını ölçüyoruz. Sökülen eski anahtarlar, kablo artıkları ve ambalajlar bizimle birlikte çıkıyor. Anadolu Yakası'nın on dört ilçesinde bu akışı aynı şekilde yürütüyoruz.