Elektrik Proje ve Taahhüt İşleri

Elektrik projesi, bir yapıda hangi hattın nereden geçeceğini, hangi kesitte kabloyla besleneceğini ve panoda hangi korumaya bağlanacağını önceden belirleyen teknik dosya. Ruhsata bağlı yeni yapılarda, komple tadilatlarda ve bağlantı gücünün artırıldığı işlerde bu dosya isteniyor. Dağıtım şirketi onaylı proje görmeden bağlantı açmıyor, sayaç takmıyor.

Küçük işlerde proje aramıyoruz. Mevcut daireye priz eklemek, yanmış hattı yenilemek, spot ve armatür montajı yapmak proje gerektirmiyor; bunlarda keşif ve uygulama yeterli. Telefonda anlattığınız işi dinleyip hangi kategoriye girdiğini baştan söylüyoruz, kapsamı olduğundan büyük göstermenin kimseye faydası yok.

Taahhüt kısmı ise projenin kâğıttan çıkıp binaya yerleşmesi. Kaba inşaatta boru ve buat döşemesiyle başlıyor; kablo çekimi, pano kurulumu, armatür montajıyla sürüyor; ölçüm ve devreye almayla bitiyor. Arada dağıtım şirketi başvuruları var. Sorumluluk şöyle bölünüyor: proje müellifliği yetkili elektrik mühendisinin imzasını isteyen ayrı bir iş, o dosyayı birlikte çalıştığımız mühendisle yürütüyoruz; saha uygulaması, malzeme, ölçüm, dağıtım şirketi yazışması ve teslim bizde kalıyor.

Türkiye'de binalara gelen gerilim tek fazda 230, üç fazda 400 volt; frekans 50 hertz. Projedeki her hesap bu değerlerin üstüne kuruluyor. Tek fazlı bir hatta bağlanan 3.500 vatlık bir ısıtıcı yaklaşık 15 amper çekiyor; aynı yük üç fazlı beslemede fazlara dağıldığı için hat başına düşen akım küçülüyor. Hangi yükün hangi faza bineceği bu yüzden dosyada önceden paylaştırılıyor; fazlar arasındaki dengesizlik büyüdükçe hem kayıp hem ısınma artıyor.

Kablo kesiti seçilirken üç sınırın aynı anda sağlanması gerekiyor: hattın taşıyacağı akım, hat sonundaki gerilim düşümü ve kısa devre anında kablonun dayanacağı ısı. Uzun bir hatta akım küçük olsa bile gerilim düşümü kesiti büyütebiliyor. Kablonun boru içinde mi, kanalda mı, duvara gömülü mü gittiği taşıma kapasitesini değiştiriyor; yan yana geçen kablo sayısı arttıkça kapasite düşüyor. "Her yere 2,5 çekelim" yaklaşımı bu yüzden bazı hatlarda israf oluyor, bazılarında yetersiz kalıyor.

Panodaki otomatik sigorta kabloyu korur, insanı korumaz. İnsanı koruyan eleman kaçak akım koruma anahtarı; can güvenliği için 30 miliamperlik tip kullanılıyor, yangın riskine karşı daha büyük eşikli tipler devreye giriyor. Eski tesisatlarda en sık karşılaştığımız eksik bu: sigorta kutusu tıka basa dolu, kaçak akım koruması ya hiç yok ya da yıllardır hiç test edilmemiş.

Yük listesiyle başlıyoruz: aydınlatma, priz, mutfak cihazları, ısıtma ve soğutma, varsa motor ve asansör tek tek yazılıyor. Hepsinin aynı anda çalışmayacağı hesaba katılarak bağlantı gücü çıkıyor. Bu tek sayı ana kesicinin boyutunu, sayaç tipini ve dağıtım şirketine yapılacak başvurunun içeriğini belirliyor. Sonradan güç artırmak, başvuru sürecinin tekrarlanması demek; elektrikli araç şarjı gibi ileride gelecek yükleri bu yüzden ilk konuşmada masaya koyuyoruz.

Panoda hangi hat nereden besleniyor, hangi kesiciden çıkıyor? Bunu tek hat şeması gösteriyor; her hattın kesiti ve kaç amperle korunduğu şemada yazılı. Kolon şeması ise sayaçtan panolara giden ana yolu çiziyor; çok katlı yapıda kolon uzunluğu doğrudan kesite yansıyor. İki şema birbirini tutmuyorsa fark saha ölçümünde hemen ortaya çıkıyor.

Aydınlatma ve priz planı odaların üstüne çiziliyor. Buat yerleri, anahtar yükseklikleri, tezgâh üstü priz grubu ve banyoda hangi bölgeye ne konabileceği burada karara bağlanıyor. Islak hacim, mutfak ve klima hatlarını ayrı devrelere alıyoruz; bir hat attığında evin tamamı karanlıkta kalmasın diye aydınlatmayı prizden ayırıyoruz. Veri, televizyon ve interkom borularını kuvvetli akımdan bağımsız güzergâhta yürütüyoruz.

Çoğu dosyada en az bakılan bölüm topraklama, oysa telafisi en zor olan da o. Temel topraklaması, adı üstünde, beton dökülmeden yapının temeline yerleştiriliyor; iletken şerit donatıya bağlanıyor ve pano hizasına çıkış bırakılıyor. Bina içinde su, doğalgaz ve ısıtma boruları eş potansiyel barasında birleşiyor, banyoda ayrıca ek bağlantı yapılıyor. Beton döküldükten sonra bu iş kazıklı çözümlerle telafi edilmeye çalışılıyor ama sonuç aynı olmuyor.

İnşaat ilerledikçe seçenekler daralıyor, ama bütün kapılar aynı anda kapanmıyor. En erken kapanan temel topraklaması; onun tarihi kaba inşaatın bitişi değil, temel betonunun döküldüğü gün. Duvarlar örülüp sıva atılmadan karara bağlanması gerekenler ise şunlar: sıva altı boru güzergâhı, buat yerleri ve pano nişinin ölçüsü. Bunlar kaçırıldığında iş imkânsız hâle gelmiyor; duvar kırma, kanal açma ya da görünür kablo kanalı gibi ikinci sınıf çözümlere düşüyor.

Buatların erişilebilir kalmasına ayrıca dikkat ediyoruz. Sıva altında kalan, üstü boyanan, dolap arkasına denk gelen ek noktaları yıllar sonra arıza aramayı eziyete çeviriyor. Ek yapılan her noktanın kapağı açılabilir durumda bırakılıyor ve yeri planda işaretleniyor.

Duvarlar kapanmadan önce sahayı dosyayla karşılaştırıyoruz: her hattın çıkışı, buat konumları ve çekilen kesitler plan üzerinde işaretleniyor, güzergâhlar sıva atılmadan fotoğraflanıyor. Bu kontrol atlanırsa "projede var, sahada yok" farkı ancak devreye alma ölçümünde görünüyor; o noktada duvarlar çoktan kapanmış oluyor. Fotoğraflar teslim dosyasına giriyor, ileride delinecek bir duvarda kablonun nereden geçtiği tahmine kalmıyor.

Sıra dosyanın onayıyla başlıyor: hazırlanan proje dağıtım şirketine sunuluyor, itiraz veya eksik çıkarsa revize edilip yeniden gönderiliyor. Onay çıktıktan sonra aynı dosya ruhsat sürecinde kullanılıyor; onaysız projeyle ne bağlantı başvurusu ne de sayaç işlemi ilerliyor. Onay elde olunca bağlantı başvurusu yapılıyor, bağlantı anlaşması imzalanıyor, güç ve tarife sınıfı belirleniyor. İşyeri ile mesken abonelikleri farklı evrak istiyor; şantiye elektriği geçici abonelik olarak ayrı yürüyor.

Saha işi bittiğinde tesisin uygunluk kontrolü ve sayaç montajı geliyor. Sayaç ile ana kesici mühürleniyor; mühürlü bölgeye müdahale kaçak kullanım işlemi başlatıyor, aboneliği de riske atıyor. Şantiye aboneliğinden daimi aboneliğe geçiş, çoğu işte en son anda hatırlanan adım oluyor.

Evrak eksiği süreci en çok geciktiren şey. Başvuru dosyasını biz topluyoruz, eksik çıkanı takip ediyoruz, yazışmayı yürütüyoruz. Kurumun kendi takvimine söz veremeyiz; buna karşılık hangi belgenin hazır olduğunu, dosyanın hangi aşamada beklediğini adım adım bildiriyoruz.

Keşifte mimari planla sahayı yan yana koyuyoruz. Mevcut yapıda pano açılıyor, hatlar teker teker izleniyor, kesitler ve koruma değerleri not ediliyor. Oda oda dolaşıp priz, anahtar ve armatür sayısını çıkarıyoruz; metraj bu gezinin sonunda yazılı hâle geliyor. Ölçüm ve metraj bitmeden rakam konuşmuyoruz.

Montaj sırasında çalışılan hat panodan kesiliyor, kesici açık konumda kilitleniyor ve üzerine uyarı etiketi asılıyor. Hattın gerçekten gerilimsiz olduğunu ölçü aletiyle görüyoruz; kontrol kalemini tek başına kanıt saymıyoruz. Çalışma alanının altı örtülüyor, delme gereken yerde toz anında toplanıyor. Kırılan yer iş bitmeden kapatılıyor, çıkan moloz ve ambalaj sahada bırakılmıyor; bizimle birlikte çıkıyor.

İş bitiminde ölçüm yapılıyor: hatların yalıtım direnci, topraklama direnci, koruma iletkeninin sürekliliği, kaçak akım anahtarının gerçek tetikleme akımı ve süresi, üç fazlı besleme varsa faz sırası. Test butonuna basmak ölçüm yerine geçmiyor. Cihazdan okunan değerler kâğıda yazılıyor.

Teslimde pano etiketleniyor. Her kesicinin karşısına hangi mahalli beslediği yazılıyor, kapağın içine hat listesi yapıştırılıyor, uygulanan güzergâhı gösteren plan size veriliyor. Ölçüm değerleri ve dağıtım şirketi evrakları aynı dosyada kalıyor; yıllar sonra tesisata başka biri baksa bile okuyarak ilerleyebiliyor.