Aydınlatma Sistemleri

Aydınlatma kurulumu tavana armatür takmakla başlamıyor. Önce hangi noktada ne kadar ışık olacağına, o ışığın nereden geleceğine ve hangi anahtardan yönetileceğine karar veriyoruz. Bir odada gözünüz yoruluyorsa sorun çoğu zaman ampulün gücünde değil; ışık yanlış yerden geliyor ve gölgeyi tam çalıştığınız yere düşürüyor.

Yeni yapıda ve tadilatta işi tavan kapanmadan kurmak gerekiyor — sortiler, grup ayrımı ve besleme o aşamada yerine oturuyor. Mağaza açılışında, vitrin yenilemesinde, floresanla aydınlatılan bir atölyede, cephesi ve bahçesi karanlık kalan bir binada da baştan bir yerleşim çıkarmak mantıklı oluyor.

Her karanlık oda proje istemiyor. Tek bir mutfak tezgâhı için tavanı delmek yerine dolap altına şerit çekmek yetiyor; boyası yeni bir dairede mevcut sortiler üzerinden armatür değişimiyle sonuç alınabiliyor. Keşifte "buna gerek yok" dediğimiz işler oluyor, bunu da söylüyoruz.

Kırmızı ve yeşil LED'ler 1960'lardan beri kullanılıyordu; eksik olan maviydi. Mavi olmadan LED'den beyaz ışık elde edilemiyor, LED de gösterge lambası olmaktan öteye geçemiyordu; aydınlatmayı akkor ve floresan ampuller taşıyordu. Isamu Akasaki, Hiroshi Amano ve Shuji Nakamura 1990'ların başında verimli mavi LED'i çalışır hâle getirdi; 2014 Nobel Fizik Ödülü bu çalışmaya verildi. Evdeki beyaz LED ampul doğrudan o buluşun ürünü.

Akkor ampul döneminde watt kabaca parlaklık anlamına geliyordu, çünkü bütün ampullerin verimi birbirine yakındı. LED'de bu bağ koptu. Artık aynı ışığı çok daha düşük watt ile alıyorsunuz, dolayısıyla "yüzlük ampul" tabiri bir karşılık taşımıyor. Ürünün üzerinde okunacak sayı lümen.

Eski ampullerde harcanan enerjinin büyük bölümü ışığa değil ısıya gidiyordu; ampule elinizi süremiyordunuz. LED tarafında ısı kaybolmadı, yer değiştirdi: armatürün gövdesinde ve sürücüsünde toplanıyor. Bir armatürün kaç yıl dayanacağını da büyük ölçüde o ısıyı dışarı atıp atamadığı belirliyor.

Lümen, armatürün verdiği toplam ışık miktarı. Asıl merak edilense yüzeye ne kadarının düştüğü; onun birimi lüks. Aynı armatür 2,5 metre tavanda başka, 4 metre tavanda bambaşka bir sonuç veriyor. İş yerlerinde referans EN 12464-1 standardı: okuma ve yazma yapılan ofis masasında 500 lüks civarı isteniyor, koridor bunun epey altında kalıyor.

Kelvin ışığın rengini anlatıyor. 2700–3000 K sarıya yakın ve dinlendirici; ev, otel odası ve restoran salonu buraya oturuyor. 4000 K nötr beyaz mutfak tezgâhında ve ofiste iş görüyor; 6500 K gün ışığı ise renk ve ince ayrıntı ayırt etmeyi gerektiren atölye tezgâhlarında ve depolarda kullanılıyor. Seçim mekânın kendi renginden de etkileniyor: ahşap ve toprak tonlu bir salonda 4000 K soğuk duruyor.

Ra (renksel geriverim) ışığın altında rengin ne kadar doğru göründüğünü söylüyor, üst sınırı 100. Konutta Ra 80 çoğu yerde yeterli kalıyor. Kasap, manav, tekstil, kuyum ve boya satan dükkânlarda ise Ra 90'ın altına inilmiyor — düşük Ra'da et grileşiyor, kumaşın tonu kayıyor, müşteri ürünü kapının önüne çıkarıp güneşte bakıyor.

İç mekânda üç katman kuruyoruz: mekâna yayılan genel ışık, çalışılan yüzeye inen iş ışığı ve bir noktayı öne çıkaran vurgu. Gömme spot ile lineer armatür genel katmanı taşıyor, dolap altı ve tezgâh üstü LED şerit iş katmanını, yönlendirilebilir ray spot vurguyu üstleniyor. Şerit kullanılacaksa alüminyum profil içine giriyor; profil hem ısıyı alıyor hem noktacıklı görüntüyü siliyor.

Mağazada ışık düzeni satışın parçası. Ray sistemi, reyon yeri değiştiğinde armatürü de taşımaya izin verdiği için tercih ediliyor; vitrinde gündüz gün ışığıyla yarışıldığı için iç mekânda kullandığımızdan daha güçlü armatür seçiyoruz. Kutu harf ve ışıklı tabelada modüllerin eşit dağılması gerekiyor, yoksa harflerin bir kısmı gece daha sönük duruyor.

Dış mekânda cepheye projektör ve duvar yıkayıcı, yürüyüş yollarına bollard, ağaç ve bitki diplerine gömme yer armatürü giriyor. Su işin içine girdiğinde ekipmanın IP değeri ve gerilimi değişiyor: havuz içi armatürlerde düşük gerilim kullanılıyor, besleme trafosu havuzdan uzağa konumlanıyor. Yere gömülen armatürün çukurunda su birikmesin diye altına drenaj payı bırakıyoruz; içine toprak ve yaprak dolan bir yer armatürü hem ısınıyor hem kısa sürede körleşiyor.

Kontrol tarafında hareket sensörü, fotosel, zaman rölesi, merdiven otomatiği ve dimmer var. Apartman girişinde ve bahçede en çok fotoselle zaman rölesinin birlikte çalıştığı düzeni kuruyoruz: akşam kendiliğinden yanıyor, belirlenen saatte sönüyor. Acil aydınlatma armatürleri şebekeden bağımsız, kendi bataryasıyla çalışıyor; kesintide kaç dakika ışık vermeleri gerektiği yapının tipine ve kullanımına göre değişiyor, gereken süreyi projede yapıya bakarak belirliyoruz. Yönlendirme armatürleri de çıkış kapısını ve kaçış yolunun yön değiştirdiği her dönemeci işaretliyor.

Tavana spot yağdırmak karanlığı çözmüyor. On altı spot takılmış, hâlâ loş kalan salonlar görüyoruz; ışığın tamamı aşağı, halının üstüne düşüyor, duvarlarla tavan karanlık kalıyor. Göz bir mekânın aydınlığını yatay yüzeyden değil, karşısında gördüğü düşey yüzeylerden okuyor.

Renk sıcaklığı çoğunlukla sonradan bozuluyor. İlk kurulumda düzgün olan oda, ampuller tek tek değiştirildikçe 3000 K ile 4000 K karışımına dönüyor. Hangi mekânda hangi kelvin ve hangi modelin kullanıldığını yazılı bırakıyoruz ki sonraki değişim aynı yerden yapılsın.

Titreme ve vızıltı şikâyetinin arkasından genellikle dimmer–sürücü uyuşmazlığı çıkıyor. Kısılabilir olmayan bir sürücüye dimmer bağlandığında ışık ya kademe atlıyor ya ses yapıyor. Gözle seçilemeyen hızlı titreşim de baş ağrısı ve göz yorgunluğu yapıyor. Arıza çıktığında da çoğu zaman LED değil, sürücü değişiyor.

Montaj tarafında üç şey tekrar ediyor: eski floresan armatüre LED tüp takarken balast ve starter devresinin düzenlenmemesi, yalıtım malzemesine gömülen spotun ısısını atamayıp erken bitmesi, bahçede koruma borusuz gömülen kablonun ilk çapada kesilmesi. Üçü de montaj sırasında beş dakikalık iş; sonradan sökme, kırma ve yeniden boya gerektiriyor.

Keşifte mekânı gezip tavan yüksekliğini, duvar ve zemin renklerini, pencerelerin yönünü, mevcut sorti ve anahtar konumlarını not ediyoruz. Koyu duvar ışığın önemli bir bölümünü yutuyor, beyaz duvar geri veriyor; armatür sayısını ve yerleşimi buna göre değiştiriyoruz. Mevcut seviyeyi lüksmetreyle ölçüyoruz — "burası karanlık" cümlesini sayıya çevirmeden yerleşim çıkarmıyoruz.

Yerleşimi tavan planı üzerinde çiziyoruz: armatürler nereye gelecek, hangi grup hangi anahtardan yanacak. Grup ayrımı işin sonradan en zor değişen kısmı, o yüzden üstünde önceden konuşuyoruz. Delmeye geçmeden tavanda kiriş, su borusu ve mevcut hat taraması yapıyoruz.

Montaja başlarken çalışacağımız hattı panodan indiriyor, gerilimin kesildiğini ölçü aletiyle doğruluyoruz; kontrol kalemini tek başına yeterli saymıyoruz. Mobilyayı ve zemini örtüyor, alçıpan ya da beton delerken tozu delik ağzında elektrikli süpürge ağzıyla çekiyoruz. Merdiven boşluğu ve ortak alan gibi başkasının da kullandığı yerlerde çalışacaksak saatini önceden haber veriyoruz.

Panoyu etiketliyoruz: hangi sigortanın hangi aydınlatma grubunu beslediğini üzerine yazıyoruz. Teslimi karanlıkta yapıyoruz — sensörün bekleme süresini, fotoselin yanma eşiğini ve dimmerin alt sınırını siz oradayken ayarlıyor, beğenmediğiniz yeri o an değiştiriyoruz. Sökülen eski armatürleri, kartonları ve montaj artıklarını kendi aracımıza yüklüyoruz.