Elektrik kaçağı ne demek, hangi belirtileri verir?
Sağlam bir tesisatta elektrik faz kablosundan gider, nötrden döner. Giden akımla dönen akım birbirine eşittir. Akımın bir kısmı yolundan sapıp nemli bir duvara, bir cihazın metal gövdesine ya da ıslak zemine geçiyorsa aradaki farka kaçak akım diyoruz.
Kaçak her zaman kendini belli etmez. Bazen sadece faturada görünür, bazen elin karıncalanır, bazen de kaçak akım rölesi görünürde bir sebep yokken atar. Aşağıdakilerden birkaçı bir arada varsa şüphelenmekte haklısın.
Bir de listeye koymadığımız, olduğu anda beklemeyi kaldırmayan bir belirti var: priz veya anahtar çevresinde ısınma, plastikte sararma, hafif cızırtı sesi. Bu genelde kaçağın değil, gevşek kalmış bir bağlantının ya da o hattan çekilen aşırı yükün işareti — ve yangın başlangıcının en tipik habercisi. Gördüğün an o hattın sigortasını, hangisi olduğundan emin değilsen ana şalteri indir; "birkaç gün idare eder" deme.
- Kaçak akım rölesi kendi kendine atıyor — özellikle yağmurlu havada ya da çamaşır/bulaşık makinesi çalışırken
- Beyaz eşyanın gövdesine, musluğa veya duş bataryasına dokununca hafif karıncalanma, iğnelenme
- Kullanım alışkanlığın değişmediği halde fatura belirgin biçimde yükseliyor
- Sorun banyo, bodrum, çatı katı, bahçe gibi nemin yoğun olduğu yerlerde toplanıyor
- Evdeki her şeyi kapattığında bile sayaç tüketim göstermeye devam ediyor
- Söndürdüğün ampuller sönük sönük yanmaya devam ediyor — bunu tek başına kaçak sayma; LED'lerde çoğu zaman ışıklı anahtardan, anahtarın faz yerine nötrü kesmesinden ya da uzun hatta kalan artık akımdan gelir
Kaçak akım en çok nereden çıkar?
Kaçağın kaynağı çoğu zaman tesisatın tamamı değil, tek bir zayıf nokta oluyor. O noktayı tahmin etmek yerine ihtimalleri bilmek işi kolaylaştırır.
En sık karşılaştığımız sebepler şunlar:
- Nem ve su: banyo duvarı, mutfak tezgâh altı, çatı sızıntısı, bahçedeki yer altı hattı
- Yaşlanmış yalıtım: eski binalarda kablo kılıfı sertleşip çatlar, bakır açıkta kalır
- Duvar delerken kablonun ezilmesi — matkap, vida, dübel
- Arızalı cihaz: rezistanslı olanlar başı çeker (termosifon, çamaşır ve bulaşık makinesi, fırın, ütü)
- Kötü yapılmış ek: bantla birleştirilmiş uçlar, gevşek kalmış klemens
- Kemirgen zararı: asma tavan, tavan arası, bodrum geçişleri
Topraklama kaçak yapmaz, kaçağı sana hissettirir
Topraklamayı kaçak sebebi sanan çok, ama işleyiş tam tersi. Topraklamanın hiç olmaması ya da bir yerde kopmuş olması kaçak üretmez; var olan kaçağın gitmesi gereken yolu kapatır. Akım toprağa akıp röleyi attıramayınca cihazın metal gövdesinde bekler.
Sonuç şu: kaçak vardır ama uyarı yoktur. Röle sessiz kalır, sigorta atmaz, her şey normal görünür — ta ki biri o gövdeye ıslak elle dokunana kadar. Karıncalanmayı "bizim buzdolabı böyle" diye normalleştirmek en riskli alışkanlıklardan biri.
Bu yüzden kaçak ararken topraklamayı ayrı bir iş olarak ölçüyoruz: hat var mı, gerçekten toprağa basıyor mu, direnci ne. Prizde topraklama ucunun yerinde görünmesi tek başına bir şey söylemez.
Evde kendi başına yapabileceğin daraltma
Önce bir kapı: yanık kokusu, duman, cızırtı ya da kıvılcım varsa; bir priz veya kablo elini yakacak kadar ısınmışsa, eriyip şekil değiştirmişse; zeminde su varsa ya da bir metale dokununca çarpma hissediyorsan aşağıdaki adımların hiçbirini yapma. Bu adımlar arızalı hatta tekrar tekrar enerji vermek anlamına gelir ve böyle bir durumda işi büyütür. Kuru zeminden ana şalteri indir ve elektrikçi çağır.
Böyle bir belirti yoksa: amacın kaçağı onarmak değil, yerini daraltmak. Elektrikçiye "röle şu sigortayı kaldırınca atıyor" diyebilmek işi belirgin şekilde kısaltır. Aşağıdaki adımların hepsi pano kapağının dışından, sadece kolları indirip kaldırarak yapılır. Vida sökmen, kapak açman gereken hiçbir şey yok.
Ellerinin kuru, ayağının kuru zeminde olmasına dikkat et. Adımlar sırasıyla:
- Kaçak akım rölesinin üzerindeki test (T) butonuna bas. Röle anında atmalı. Atmıyorsa rölenin kendisi görevini yapmıyor demektir — bu başlı başına ciddi bir konu, ölçümle kontrol ettir.
- Röle atıyorsa: bütün sigortaları indir, sonra röleyi kaldır. Ardından sigortaları teker teker kaldır. Röle hangi sigortayı kaldırırken atıyorsa kaçak o hatta.
- Hattı bulduysan o hattaki cihazların fişini çek ve tekrar dene. Röle artık atmıyorsa suçlu bir cihaz, tesisat değil.
- Şüphelendiğin cihazı başka bir prizde dene. Orada da attırıyorsa cihazı servise gönder.
- Adımların herhangi birinde cızırtı duyar, yanık kokusu alır ya da kıvılcım görürsen orada bırak: şalteri indir, bir daha kaldırma.
- Hiçbir cihaz takılı değilken röle hâlâ atıyorsa sorun tesisatın içinde. Burada dur, daha ileri gitme.
Buradan sonrasına dokunma
Pano kapağını açmak, priz sökmek, kablo soymak, buat içine bakmak — bunlar rehber yazısıyla anlatılacak işler değil. Nedeni şu: ana şalteri indirsen bile panonun giriş tarafı ve sayaç bağlantısı enerjili kalır. Orada yanlış bir temasın telafisi yok.
Kaçak akım rölesi de her durumda seni korumaz. Faz ile nötr arasına girersen röle bunu normal bir tüketim sanar ve atmaz. Ayrıca yanlış sıkılmış tek bir klemens aylar sonra ısınıp yangına dönüşebilir; hata anında değil, sonradan ortaya çıkar.
Şu belirtilerden biri varsa deneme yapma. Kuru zeminden ana şalteri indir, indiremeyecek durumdaysan hiç zorlama, alana girme ve elektrikçi çağır:
- Duman: bu artık elektrikçi bekleyecek bir arıza değil, yangın başlangıcı olabilir. Şalter çıkışın üzerindeyse indir, değilse hiç uğraşma — herkesi alıp dışarı çık, kapıyı kapat ve 112'yi ara.
- Yanık plastik kokusu — henüz duman yoksa bile o hat enerjisiz kalmalı
- Panodan, prizden gelen cızırtı veya kıvılcım
- Su basmış zeminde priz, uzatma kablosu ya da çalışan cihaz
- Dokununca çarpma hissi veren herhangi bir metal yüzey
- Elle hissedilecek kadar ısınmış kablo, eriyip şekil değiştirmiş priz
Elektrikçi kaçağı nasıl buluyor?
Kaçağı gözle aramıyoruz, ölçüyoruz. Kaçak akım pensiyle faz ve nötrü birlikte ölçüyoruz: sağlam hatta ikisi birbirini götürür, arada fark varsa kaçak var demektir ve kaç miliamper olduğunu görüyoruz. Bunu sıradan bir pens ampermetre okuyamaz; miliamper mertebesi için kaçak akım pensi gerekir. Böylece daha ilk adımda sorunun gerçekten kaçak olup olmadığı netleşiyor.
Sonra hattı enerjisiz bırakıp izolasyon direncini ölçüyoruz. Cihaz kablonun yalıtımına bir test gerilimi uyguluyor — konut tesisatında bu genelde 500 volt mertebesinde — ve yalıtımın direncini okuyoruz; direnç düşük çıkıyorsa o hattın yalıtımı bozulmuş demektir. Panodan çıkan hatları tek tek ayırarak kaçağın hangi kolda olduğunu daraltıyoruz, gerekirse buat ve priz kutularını sırayla açıyoruz. Aynı işte topraklama direncini de ölçüyor, rölenin gerçekten koruma yapıp yapmadığını test cihazıyla doğruluyoruz.
Sonuç bazen tek bir arızalı cihaz, bazen nemli duvarda kalmış tek bir buat oluyor. Ölçüm yapmadan tahminle kablo değiştirmek hem gereksiz kırım hem sonuçsuz masraf demek. Sen evde hattı daralt, gerisini ölçümle bitirmek bizim işimiz. Anadolu Yakası'nda 0531 990 57 34.