Tesisat bir günde bozulmaz, önce uyarır
Yorulmuş bir tesisat aniden pes etmez. Küçük sinyaller verir ve çoğu insan bu sinyalleri tek tek sıradan sayıp geçer. Aşağıdaki belirtilerin çoğu tek başınayken panik sebebi değil; ama aynı evde üç tanesi yan yana geldiyse tablo değişir.
İki belirti bu kuralın dışında: yanık plastik kokusu ve metal bir yüzeye dokununca hissedilen karıncalanma. Bunlardan biri tek başına bile varsa listenin geri kalanıyla uğraşma — ana şalteri indir ve elektrikçi çağır.
Onlar yoksa aşağıdaki listeyi kendi evinde tek tek işaretle. İşaretlediklerin arttıkça mesele tek bir cihazdan çıkıp tesisatın kendisine kayar.
- Aynı sigorta tekrar tekrar atıyor, özellikle ütü, fırın, klima gibi yüksek çeken cihazlar devredeyken
- Priz ya da anahtar kapağı elle dokunulduğunda ılık, hatta sıcak
- Priz çevresinde sararma, kararma veya erime izi var
- Bir cihaz çalışırken ışıklar gözle görülür biçimde kısılıp açılıyor
- Fiş takıp çıkarırken cızırtı sesi geliyor ya da kıvılcım çakıyor
- Duvardan veya pano yakınından yanık plastik kokusu geliyor
- Musluğa, çamaşır makinesine, kombiye dokununca hafif karıncalanma hissediyorsun
- Evde topraklı priz yok; ya da prizin yanlarında toprak temas yayları var ama hatta toprak çekilmemiş
Belirtinin arkasından genelde ne çıkar
Belirtiler farklı görünse de sebepler birkaç başlıkta toplanıyor. Tesisat döşenirken evde bu kadar cihaz yoktu; yıllar içinde yük arttı, hat aynı kaldı. Bir de üstüne sonradan yapılan eklemeler biniyor.
Sebeplerin ortak yanı, neredeyse hepsinin duvarın içinde kalması. Dışarıdan bakınca priz prizdir, anahtar anahtardır; hangisinin arkasında ne olduğunu ölçüm söyler.
Sık karşılaştığımız sebepler şunlar:
- Kablo kesiti bugünkü yüke küçük geliyor
- Yalıtım kurumuş ve çatlamış, iletkenler birbirine yaklaşmış
- Buat içinde yıllar içinde biriken derme çatma ekler var
- Klemens ya da vida gevşemiş; gevşek bağlantı ısınır, ısınan bağlantı daha da gevşer
- Topraklama hattı hiç çekilmemiş
- Panoda kaçak akım rölesi yok, ya da var ama tetiklemiyor
- Duvarda rutubet var; nem yalıtımı bozup kaçağa yol açıyor
Kendi başına güvenle yapabileceklerin
Sigorta atıyorsa önce suçluyu bul. Tüm sigortaları indir, sonra tek tek kaldır. Hangisini kaldırınca tekrar attığını not et; sorun o hatta. Ama bir sigorta kaldırır kaldırmaz atıyorsa ya da kaldırırken cızırtı, kıvılcım veya koku geliyorsa ısrar etme: indir, öyle bırak. Üst üste zorlamak arıza noktasında ark ve ısınma yaratır.
Sorunlu hattı bulduysan o hattaki cihazların fişini çek ve sigortayı kaldır. Sigorta bu kez duruyorsa mesele tesisatta değil cihazlarda. Cihazları teker teker takıp hangisinde attığını görebilirsin; çoğu zaman su ısıtıcısı, eski bir buzdolabı ya da yüklenmiş bir uzatma kablosu çıkar. Burada da sınır aynı: deneme birkaç turdan ibarettir, sigorta anında ve ısrarla atıyorsa dur.
Isınmayı yakalamak için elektriği kesme; ısı ancak yük akarken oluşur, enerji gidince kısa sürede dağılır. Cihaz çalışırken priz ya da anahtar kapağına elinin tersiyle kısaca dokun. Ilıklık hissediyorsan o cihazı devreden çıkar, o hattın sigortasını indir ve elektrikçi çağır — kapağı açma. Çoklu prizdeki yükü de dağıt; aynı uzatmada fırın, ısıtıcı ve çamaşır makinesi olmasın.
Panonun ön yüzünde T ya da Test yazan bir düğme varsa, o kaçak akım rölesinin test düğmesi. Ayda bir bas; elektrik kesiliyorsa röle işini yapıyor. Kesmiyorsa haber ver. Bunun için kapak sökmeye ya da tornavida tutmaya gerek yok, düğme dışarıda.
Nerede duracaksın ve neden
Priz sökmek, buat kapağı açmak, kablo ucu soymak, pano içine uzanmak: buradan sonrası elektrikçi işi. Sebebi cesaret değil, görmediğin şeyler. Sigortayı indirmen evin tamamını güvene almaz; pano girişi ve sayaç tarafındaki hat sen sigortayı indirsen de enerjili kalır. Üstelik hangi kablonun hangi hattan beslendiğini ölçmeden bilemezsin; nötr sandığın uç faz olabilir.
İkinci tehlike gecikmeli geliyor. Yanlış sıkılmış bir klemens ya da bakırla alüminyumun doğrudan eklenmesi o gün sorun çıkarmaz, lamba yanar, her şey normal görünür. Aylar sonra o bağlantı ısınır ve duvarın içinde kimsenin göremediği bir noktada yangına yol açabilir.
Oda su almışsa ya da su prize, uzatmaya, cihaza ulaştıysa önce mesafe: odaya girme, kimseyi sokma. Panoya kuru zeminden ve ıslak hiçbir yüzeye değmeden ulaşabiliyorsan ana şalteri indir. Ulaşamıyorsan zorlama — birikintinin içinden geçip pano açmaya kalkma. Kapıyı kapat, dışarıdan yardım çağır.
Yanık kokusu, prizden çıkan kıvılcım ya da dokununca karıncalanma varsa ana şalteri indir, o noktaya ve metal yüzeylere dokunma, elektrikçi çağır. Görünür duman veya alev varsa sıra değişir: önce herkesi dışarı çıkar, sonra itfaiyeyi ara — 112. Yanan prize ya da tesisata su dökme; su iletkendir, hem alevi büyütür hem çarpılma riski yaratır. Bu durumların hiçbirinde kendin denemek yok.
Parça parça mı, komple mi
Asıl soru bu ve cevabı belirtinin yayılımında saklı. Sorun tek bir prizde ya da tek bir anahtarda kalıyor, evin geri kalanı temizse mesele o noktadadır; hattın tamamını değiştirmek gerekmeyebilir. Bir oda toptan sorun çıkarıyorsa o odayı besleyen hat şüpheli.
Ev genelinde sigorta atıyor, birden fazla odada ısınma var ve topraklama da yoksa parça değişimi seni bir yere götürmez. Bugün bir prizi düzeltirsin, üç ay sonra başka bir yerden aynı sorun çıkar.
Bir de tadilat durumu var. Mutfağı ya da banyoyu zaten yenileyeceksen, duvar açıkken tesisatı da elden geçirmek akıllıca; yoksa aynı duvarı ikinci kez kırmak zorunda kalırsın.
İşin boyutunu belirleyen ikinci şey duvarın içindeki boru düzeni. Güzergâh sağlamsa iş çoğunlukla kablo değişimiyle sınırlı kalır, duvara dokunmadan ilerler. Borular ezilmiş, dolmuş ya da hiç döşenmemişse kırma kaçınılmaz olur ve iş büyür.
Elektrikçi neye bakar, ne ölçer
Tesisata bakarken gözle yetinilmez, ölçülür. İlk bakılan şey yalıtım direnci: iletkenlerin yalıtımı hâlâ görevini yapıyor mu, yoksa nem ve yaşlanmayla düşmüş mü. Duvarın içindeki kablonun gerçek durumu hakkında en net cevabı bu ölçüm verir.
Ardından topraklama direnci ölçülür ve kaçak akım rölesinin gerçekten tetiklenip tetiklenmediği test cihazıyla kontrol edilir. Röle panoda duruyor olabilir; iş görüp görmediği ayrı konu.
Hat hat yük ölçümü de yapılır: hangi sigortanın arkasında ne kadar cihaz var, mevcut kesit bu yükü kaldırıyor mu. Panodaki bağlantılar tek tek sıkılır, ısınan noktalar işaretlenir.
Bu ölçümlerin sonunda net bir tablo çıkar: hangi hat yerinde kalabilir, hangisi değişmeli, pano yenilenecek mi. Karar tahminle değil ölçümle verilir. Anadolu Yakası'nda bu kontrolü yerinde yapıyoruz; belirtileri görüyorsan başlangıç noktan burası.