Evde Elektrik Yok: Kesinti mi, Arıza mı?

Elektrik gidince ilk refleks panoya koşmak oluyor ama daha kolay bir kontrol var: pencereden bak. Sokak lambaları yanıyor mu, karşı bloktan ışık geliyor mu? Bir komşuna sor. Onlarda da yoksa bu bölgesel bir kesinti; panonda arayacağın bir şey yok, hat devreye alınana kadar beklemek gerekiyor.

Komşuda elektrik varsa iş değişiyor. Sorun sayaçtan sonrasında, yani senin dairenin tarafında. Geri kalanı sıralı bir eleme işi ve büyük kısmını kendin yapabilirsin.

Bir de ara durum var: evin bir bölümü aydınlık, bir bölümü karanlık. Çoğu zaman bunun sebebi tek bir hattın sigortasının atmasıdır; panoya baktığında aşağıda duran kolu görürsün, arıza belli bir bölgeye sıkışmıştır ve bulması kolaylaşır.

Ama aynı tablo daha kötü bir şeyi de gösterebilir: nötr kopması ya da binada faz kaybı. Böyle bir durumda çalışmaya devam eden hatlarda gerilim yükselir, cihazlar zarar görür. Panodaki sigortaların hepsi yukarıdayken evin bir bölümü karanlıksa, ampuller bir sönükleşip bir parlıyorsa ya da cihazlar tuhaf davranıyorsa deneme yapma: ana şalteri indir ve elektrikçi çağır.

Sebep listesi aslında kısa. Karanlıkta tahmin yürütmek yerine bu maddeleri sırayla eliyoruz.

Hangisinin geçerli olduğunu iki şey söylüyor: hangi sigortanın attığı ve elektriğin tam olarak ne yaparken kesildiği. Çamaşır makinesini çalıştırdığın anda gidiyorsa aramayı orada bitirmek gerekiyor.

• Bölgesel kesinti ya da planlı bakım — bütün sokak karanlıksa
• Ana şalterin atması — evdeki toplam yükün bir anda artması
• Kaçak akım rölesinin devreye girmesi — nem almış bir hat, su kaçmış armatür, arızalı cihaz
• Tek bir hattın sigortasının atması — sadece mutfak, banyo ya da aydınlatma kararır
• Sayaç tarafındaki bir durum — bağlantı arızası ya da sayacın enerjiyi kesmesi
• Apartman ana panosundaki bir arıza — daire sigortaların sağlam ama daireye enerji gelmiyor
• Zorlanan bir uzatma kablosu veya bozulmuş bir cihaz — o cihaz devredeyken kesiliyorsa şüpheli odur

Elin kuru olsun, ıslak zeminde durma, mum yerine el feneri ya da telefon ışığı kullan. Aşağıdaki adımların hepsi pano kapağının dışından, hiçbir şey sökmeden yapılıyor.

Başlamadan önce burnunu ve kulağını kullan. Yanık plastik kokusu, panodan ya da prizden gelen cızırtı, duman, kararmış bir priz kapağı veya panoya ulaşan su varsa sigortayı kaldırma: ana şalteri indir, o bölgedeki hiçbir prize ve cihaza dokunma, elektrikçi çağır. Bu işaretlerden biri varken sigortayı kaldırmak, zaten kısa devre yapmış ya da ısınmış bir hatta yeniden enerji vermek demek.

Ortada bu işaretlerden hiçbiri yoksa bir sınır daha var: cihazların fişini çektikten sonra atan sigortayı yalnızca bir kez kaldırıyorsun. Yine hemen atıyorsa ikinci, üçüncü denemeyi yapma. O sigorta arızayı gördüğü için kendini kapatıyor; ısrar etmek arızalı hattaki kabloyu ısıtır ve küçük bir sorunu büyütür.

• Sokağa ve komşulara bak. Genel kesintiyse kontrol burada bitiyor.
• Koku, duman, cızırtı ya da ıslaklık var mı diye bak ve dinle. Varsa sigortaya hiç dokunma; ana şalteri indir ve elektrikçi çağır.
• Sigorta panosunun kapağını aç. Sigortalar bu kapağın hemen arkasında görünür; vidalı iç kapağa dokunma.
• Hangi kolun aşağıda olduğuna bak. Atmış olan diğerlerinden farklı durur.
• Sigortayı kaldırmadan önce büyük cihazların fişini çek: ısıtıcı, klima, çamaşır ve bulaşık makinesi, elektrikli soba.
• Koku, duman, cızırtı ve ıslaklık yoksa atan sigortayı bir kez kaldır. Elektrik geliyorsa cihazları teker teker tak; hangisinde tekrar atıyorsa suçlu odur.
• Sayaç ekranına bak. Ekran tamamen sönükse eve enerji hiç gelmiyor, ekranda bir uyarı varsa not al.

Beklerken yapılacak birkaç basit şey, elektrik geri geldiğinde yaşanacak ikinci bir sorunu önlüyor.

Elektrik geri geldi ve her şey normale döndüyse yapacak bir şey yok. Ama aynı kesinti tekrarlıyorsa o tekrar başlı başına bir bilgi: tesisatta zorlanan bir yer var ve kendini gösteriyor.

• Buzdolabının ve derin dondurucunun kapağını açma; kapalı kaldığı sürece soğuğunu bir süre koruyor.
• Mum yakma. Karanlıkta devrilme riski yüksek, el feneri her zaman daha güvenli.
• Televizyon, bilgisayar, modem gibi cihazların fişini çek; enerji geri geldiğinde ilk anda dalgalanma olabiliyor.
• Kesinti anında açık kalan ütü, ocak ya da ısıtıcının düğmesini kapat; sen fark etmeden çalışmasın.
• Asansörde biri varsa kapıyı zorlama; içeriden alarm düğmesiyle ya da telefonla yardım iste.

Pano kapağını söküp içine bakmak, klemens sıkmak, priz sökmek, kablo soymak: bunların hiçbirine girme. Sebebi şu — panonun giriş ucu, sen bütün sigortaları indirsen bile enerjili kalır. Sigortalar kendilerinden sonrasını keser, öncesini değil. Karanlıkta bu farkı gözle ayırt etmek mümkün değil.

Şu belirtilerden biri varsa denemeyi tamamen bırak: yanık plastik kokusu, prizden veya panodan gelen cızırtı, duman, kararmış priz kapağı, panoya ya da hatta ulaşan su, bir cihaza dokunurken hissedilen karıncalanma. Bu durumlarda ana şalteri indir, o bölgedeki hiçbir prize ve cihaza dokunma, elektrikçi çağır. Karıncalanma gövde kaçağı demek ve aynı cihaza ikinci kez, üstelik nemli elle dokunmak ağır sonuç doğurabilir.

Sayaç ve mühürlü bölge de kendi başına açılacak bir yer değil. Oradaki müdahale hem tehlikeli hem de yetkisiz iş.

Arıza tespiti tahmin değil ölçüm işi. Gerilimin hangi noktada kaybolduğunu bulmak için zinciri baştan takip ediyoruz: sayaç girişi, sayaç çıkışı, pano girişi, sigorta çıkışları, sonra hattın kendisi. Gerilim nereye kadar geliyorsa arıza, kaybolduğu noktanın hemen ilerisinde.

Kaçak akım rölesi atıyorsa hatları birbirinden ayırıp yalıtım direncini ölçüyoruz. Nem almış bir hat, ezilmiş bir kablo ya da içine su kaçmış bir armatür bu ölçümde ortaya çıkıyor. Topraklama şüphesi varsa faz-nötr ve nötr-toprak gerilimlerine, gerekirse topraklama direncine bakıyoruz.

Bir de klasik var: gevşemiş klemens. Sıkılığını yitiren bağlantı ısınır, ucu kararır, zamanla teması tamamen keser. Pano içinde kararmış bir kablo ucu görürsek o bağlantıyı yeniliyoruz. Arıza tek bir hattaysa o hattı ayırıp evin geri kalanını enerjiye alıyor, onarım bitince hepsini geri veriyoruz.

Anadolu Yakası'ndasın ve buraya kadarki adımlar sonuç vermediyse geri kalanı ölçüm istiyor. O kısmı biz üstleniyoruz.