Gözle bakınca neyi anlarsın, neyi anlayamazsın
Topraklı tip prizlerin iki yanında metal tırnaklar bulunur. Fiş takıldığında bu tırnaklar fişin yan temas noktalarına oturur ve toprak bağlantısını kurar. Eğer prizinde bu tırnaklar hiç yoksa, yani eski tip yuvarlak iki delikli bir prizse, orada topraklama yok. Bu kadarı kesin.
Tırnak varsa hiçbir şey kesin değil. Tırnak yalnızca prizin topraklamaya uygun tipte olduğunu gösterir. Arkasına gerçekten bir toprak iletkeni bağlanmış mı, o iletken panoya kadar gidiyor mu, panodan binanın toprak barasına ulaşıyor mu — bunların hiçbiri dışarıdan görünmez. Sahada en sık karşılaştığımız tablo tam olarak bu: priz topraklı tip, arkası boş.
Bir de kontrol kalemi meselesi var. Kontrol kalemi fazı bulur, topraklamayı ölçmez. Kalem yandı ya da yanmadı diye toprak hattı hakkında karar vermek, seni yanlış bir güven duygusuna sokar.
Topraklama yoksa ya da kopmuşsa ne hissedersin
Topraklamanın olmadığı evde çoğu gün hiçbir şey olmaz. Belirti, cihazın içinde küçük bir kaçak başladığında ortaya çıkar ve genelde şöyle tarif edilir:
Bu hislerin "azıcık" olması kimseyi rahatlatmasın. Karıncalanma, cihazın metal gövdesi üzerinden bir kaçak geçtiği anlamına gelir; kuru ayakkabıyla hafif hissettiğin şey, ıslak banyo zemininde ya da elin suluyken çok başka sonuçlanır. Emin olmak için ıslak elle aynı gövdeye tekrar dokunmayı deneme, bu bir doğrulama yöntemi değil.
Böyle bir his aldıysan o cihazı kullanmayı bırak. Metal gövdesine dokunmadan, kuru elle fişin plastik kısmından tutup prizden çek; fişe rahat uzanamıyorsan önce o hattın sigortasını indir. Çıplak ayakla, ıslak elle ya da ıslak zeminde cihaza yaklaşma, evdekileri de uyar. Bundan sonrası deneme aşaması değil: elektrikçi çağır. Gövdesi karıncalandıran cihazın gövdesi enerjilidir.
Bir ayrım daha: belli bir cihaz çalışınca kaçak akım rölesinin atması, topraklamanın olmadığını göstermez. Tam tersine, kaçağın bir yol bulup röleyi açtırdığı anlamına gelir. Bu bir kaçak belirtisidir; röleyi tekrar kaldırıp cihazı kullanmaya devam etme, kaçağın nereden geldiğini buldur.
- Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi veya buzdolabının metal gövdesine dokununca hafif karıncalanma
- Şarjdayken dizüstü bilgisayarın metal kasasında hissedilen ürperti
- Termosifon, kombi ya da fırın gövdesinde aynı his
- Televizyon veya ses sisteminde sürekli uğultu
Topraklama neden yok ya da neden çalışmıyor
Topraklama sorunu tek bir sebepten çıkmaz. Ev içinde başlayabilir, binanın ortak tesisatında bitebilir. En sık gördüklerimiz şunlar:
Bu sebeplerin bir kısmı daire içinde, bir kısmı binanın ortak tesisatında. Hangisi olduğunu ayırmak, ölçümün ilk işi.
- Bina eski, tesisat iki iletkenli döşenmiş, toprak hattı hiç yok
- Toprak hattı var ama sonradan eklenen bazı prizlere çekilmemiş
- Tadilatta topraklı tip priz takılmış, toprak ucu bağlanmadan bırakılmış
- Toprak iletkeni panoda barayla temas etmiyor, klemens gevşemiş
- Binanın toprak elektrodu zamanla bozulmuş ya da bağlantısı kopmuş
- Toprak ucu nötre köprülenmiş — "sıfırlama" denen eski yöntem
- Çatı katı, ek yapı, dönüştürülmüş dükkân gibi yerlerde topraklama tesisatının hiç yapılmamış olması
Kendin şunlara bakabilirsin
Aşağıdaki adımların hiçbiri tornavida gerektirmez, hiçbirinde kapak açmazsın. Bu yüzden gönül rahatlığıyla yapabilirsin:
Bir noktayı da netleştirelim: kaçak akım rölesi topraklamanın yerine geçmez. Röle, kaçağı görüp elektriği kesen bir can koruma cihazıdır; topraklama ise kaçağa gövde yerine gidebileceği bir yol açar. İkisi birlikte çalışır, biri diğerinin eksiğini kapatmaz.
- Prizin yan tırnaklarına bak. Yoksa sonuç belli, topraklama yok.
- Binanın yaşını düşün. Eski tesisatta toprak hattı çoğu zaman hiç çekilmemiş olur.
- Pano kapağını açmadan, şalterlerin dizildiği sırada üzerinde "T" veya "TEST" yazan bir düğme var mı diye bak. Varsa evde kaçak akım rölesi var.
- Önce bilgisayarını kapat, sonra test düğmesine bas: elektrik kesilmeli. Kesiliyorsa bu testi ayda bir tekrarla.
- Test düğmesine bastığında elektrik kesilmiyorsa o röleye güvenme. Koruman var sanırsın ama yok; röle değiştirilmeli, bunun için elektrikçi çağır.
- Fişe takılan priz test soketi kullan. Toprak ucunun bağlı olup olmadığı hakkında kaba bir fikir verir. Ama soket, toprak ucunun nötre köprülenmiş olmasını göremez ve hattın arıza anında iş görüp görmeyeceğini ölçemez — yeşil ışık "topraklamam sağlam" demek değil.
- Bina yönetiminden binanın topraklama ölçüm raporunu iste. Rapor yoksa bu da bir cevaptır.
Nerede duracaksın ve neden
Priz kapağını sökmek dışarıdan iki vidalık iş gibi görünür. Ama o kutunun içinde faz var, üstelik aynı kutudan geçen komşu devrenin uçları senin indirdiğin sigortadan beslenmiyor olabilir. Yani sigortayı indirdim diye içeri uzanmak, hâlâ enerjili bir uca dokunmak demek olabilir.
Pano içi daha net bir sınır. Barayı görmek, klemens sıkmak, toprak ucunu bağlamak — bunların hepsi pano kapağının arkasında. Ana şalterin giriş tarafı, sen bütün sigortaları indirsen bile enerjili kalır. Bunu bilmeden pano içine el atmak evdeki en riskli hareket.
Toprak ucunu nötre bağlamak ise ayrı bir başlık. İnternette hâlâ dolaşan bu yöntem cihazın gövdesini nötr hattına bağlar. Normal günde çalışıyormuş gibi görünür; ama nötr koptuğu anda o gövde faz seviyesine çıkar. Yani en çok ihtiyaç duyulan günde tam tersini yapar. Hiç kimse bunu denemesin.
Yanık kokusu, priz çevresinde kararma, duman, ıslak duvarda karıncalanma varsa iş deneme aşamasını geçmiş demektir. Ana şalteri indir, cihaza ve prize dokunma, kurcalama. Bu durumda kendin bakmaya çalışmak yerine elektrikçi çağır.
Elektrikçi ne ölçer, ne yapar
Topraklama sözle değil, cihazla anlaşılır. Geldiğimizde yaptığımız iş sırayla şu: prizin toprak ucundan panoya, panodan binanın toprak barasına kadar hattın gerçekten devam edip etmediğine bakmak, sonra bu hattın arıza anında işe yarayacak kadar sağlam olup olmadığını ölçmek.
Ölçüm kalemleri şunlar: toprak direnci ölçümü, çevrim empedansı — yani bir kaçak olduğunda sigortayı açtıracak akımın geçip geçmediği, prizle pano arasındaki süreklilik testi, kaçak akım rölesinin açma akımı ve açma süresi, bir de nötr ile toprağın köprülenip köprülenmediği kontrolü.
Sonuca göre iş değişir. Bazen tek bir gevşek klemens, bazen dairedeki prizlere toprak hattının çekilmesi, bazen de binanın topraklama tesisatının baştan ele alınması gerekir. Anadolu Yakası'nda oturuyorsan ölçümü yapıp sonucu olduğu gibi söyleyebiliriz — 0531 990 57 34.