Kaçak akım rölesi sürekli atıyor: sebebi ne, ne yapmalısın

Panoda iki ayrı şey var ve aynı işi yapmıyorlar. Otomatik sigortalar yan yana dizili ince kollardır, her biri bir hattı besler. Kaçak akım rölesi genelde daha geniştir; üstünde "T" yazan bir test butonu ve 30 mA gibi bir değer bulunur. Hangisinin indiğini görmek sorunu daha ilk adımda daraltır.

Sigorta kabloyu korur: üstünden geçen akım taşıyabileceğinden fazlaysa ya da kısa devre olursa atar. Kaçak akım rölesi ise seni korur. Hatta giden akımla geri dönen akımı sürekli karşılaştırır, normalde bu ikisi eşittir.

Eşit değilse elektrik başka bir yoldan kaçıyor demek: ıslak bir duvardan, yaşlanmış bir rezistanstan, çatlamış bir kablodan ya da o kabloya dokunan bir insandan. Röle bu farkı yakalar ve saliseler içinde keser. Yani röle atıyorsa boş yere hassas davranmıyor, gerçekten bir kaçak var.

Kaçak akımın kaynağı neredeyse her zaman su, nem ya da yaşlanmış bir yalıtımdır. Isıtıcı cihazlar başı çeker, çünkü içlerindeki rezistans yıllar içinde suyla temas eden noktalardan sızdırmaya başlar.

Bir de tek seferlik atmalar var. Şebekedeki ani bir dalgalanmanın ardından röle bir kez inip sonra sorunsuz çalışabilir. Bir defaya mahsus atmayla günde birkaç kez atma aynı şey değil.

• Çamaşır ve bulaşık makinesi: rezistans yaşlandıysa özellikle ısıtma aşamasında attırır. Röle hep aynı programın aynı dakikasında iniyorsa şüpheli bellidir.
• Termosifon ve şofben: banyo kullanımıyla birlikte atma, en sık gördüğümüz tablolardan biri.
• Balkon, bahçe ve dış cephe hatları: yağmurdan sonra atıp havalar kuruyunca düzelen röle, dışarıdaki bir prizi ya da armatürü işaret eder.
• Buzdolabı ve derin dondurucu: kompresör devreye girdiği anda atma, gece yarısı yaşanan kesintilerin klasik sebebidir.
• Duvar içindeki nem: üst kattan sızan su ya da dış duvardaki rutubet, hiç dokunmadığın bir hattı kaçırtabilir.
• Toplam kaçak: her elektronik cihaz normalde çok küçük bir kaçak yapar. Tek röle bütün daireyi besliyorsa bu küçük kaçaklar toplanıp eşiği zorlar.
• Rölenin kendisi: mekanizma yaşlanır. Bazen sebep cihaz değil, görevini yanlış yapan rölenin ta kendisidir.

Aramadan önce hiçbir riski olmayan bir iş var: rölenin ne zaman attığını kaydetmek. Hangi cihaz çalışıyordu, hava nasıldı, saat kaçtı. Bu üç bilgi bazen ölçümden önce sebebi söyler.

Sonrasında sırayla eleyebilirsin. Aşağıdaki adımların hepsi pano kapağı kapalıyken, yalnız kollara ve fişlere dokunarak yapılır; kapağı açmayı gerektiren hiçbir adım yok.

Sigorta elemesi sana hangi hattın sorunlu olduğunu söyler, o hattaki hangi cihazın sorunlu olduğunu söylemez. Sabit bağlı bir cihazla o hattın kablosunu birbirinden ayırmak ölçüm işi ve eleme burada biter. Yine de elektrikçiye "evin bir yerinde" demek yerine "banyo hattında" diyebilmek işin yarısıdır.

Ayda bir kez rölenin üstündeki test butonuna basmak da senin yapabileceğin bir kontrol. Butona bastığında röle anında inmeli. İnmiyorsa röle yıllardır orada duruyor ama seni korumuyor demektir, ki bu atan röleden daha ciddi bir durum.

• Prizdeki bütün fişleri çek, buzdolabı dahil. Röleyi kaldır. Tutuyorsa sorun prize takılan cihazlardan birinde.
• Cihazları teker teker tak, aralarında birkaç dakika bekle. Röle hangi fişte iniyorsa sebep odur; o cihazı kullanmayı bırak ve servisine göster.
• Fişlerin hepsi çekiliyken de atıyorsa hemen "tesisat arızalı" sonucuna varma. Termosifon, şofben, ankastre fırın, klima, tavan armatürleri ve spotların prizi yoktur; tesisata sabit bağlıdır ve fiş çekerek devreden çıkmazlar.
• Sabit bağlı cihazları ayırmak için sigorta kollarını kullan: bütün sigortaları indir, röleyi kaldır, sonra sigortaları tek tek kaldır. Röle hangi kolu kaldırınca iniyorsa o hattı not et.

Buraya kadar olan her şeyi rahatça yapabilirsin. Bundan sonrası elektrikçi işi ve sebebi keyfi değil.

Pano kapağını açma. Röle inmiş olsa bile panonun giriş uçları enerjilidir; şalteri indirmek binadan gelen beslemeyi kesmez, yalnız o noktadan sonrasını keser. Kapağın arkasında yalıtımsız bağlantı noktaları var ve orada yapılan bir dokunuş geri alınamaz. Aynı sebeple prizi duvardan sökmek, kablo soymak, klemens açmak da bu sayfanın anlattığı işler değil.

Sık rastladığımız bir "çözüm" daha var: röle attığı için yerine düz otomat taktırmak. Bu, yangın alarmını susturmaya benzer; kaçak durmaz, sadece haberin olmaz.

Bir de hiç deneme yapılmayacak durumlar var. Aşağıdakilerden birini görüyorsan sıra elemede değil: önce enerjiyi kes, dokunma, sonra ara.

• Yanık ya da erimiş plastik kokusu, cızırtı sesi, ısınan priz veya pano kapağı, duman: ana şalteri indir, o noktaya dokunma, elektrikçi çağır.
• Tavandan su akıyorsa ya da zemin su almışsa: ıslak zeminde elektrikli hiçbir şeye dokunma. Şalter kuru ve rahat erişilebilir bir yerdeyse indir, değilse hiç uğraşma ve dışarıdan ara.
• Musluğa, radyatöre ya da bir cihazın gövdesine dokununca karıncalanma hissediyorsan: gerilim metale çıkmış ve o karıncalanma senin üzerinden geçen akım. Ana şalteri indir, elin ve zemin kuru olsun. Şalter inene kadar o metale kimse dokunmasın; ıslak elle ya da banyoda temas hafif bir karıncalanmayla kalmayabilir. Sonra elektrikçi çağır. Bu tabloda kendi kendine deneme yapma; "o cihazı kullanmam" da çözüm değil, çünkü kaçak musluk ya da radyatör gibi hiç elektrikli olmayan metallere de çıkmış olabilir.

İş tahminle değil ölçümle yürür. Önce rölenin kendisini test ederiz: üstünde yazan değerde açıyor mu, açma süresi normal mi. Görevini yapmayan bir röle, hiç röle olmamasından farksız.

Sonra kaçağın yerini ararız. Hatları tek tek ayırıp her devrenin yalıtım direncini ve üzerindeki kaçak akımı ölçeriz; böylece sorun "evin bir yerinde" olmaktan çıkıp belirli bir hatta iner. Topraklama direncini de ölçeriz: topraklama düzgün değilse cihaz gövdesine çıkan kaçak toprak hattından dönmez, gövdede bekler. Akım bir yol bulmadığı için röle o hâliyle açmayabilir, yolu tamamlayan da gövdeye dokunan kişi olur.

Çoğu dairede asıl mesele tek rölenin bütün evi beslemesi. Islak hacimler, mutfak ve genel prizler ayrı devrelere bölünürse sorun çıkan hat kararır, evin geri kalanı çalışmaya devam eder. Fiş ve sigorta elemesi sonuç vermediyse bu noktadan sonrası bizim işimiz; Anadolu Yakası'nda arayabilirsin.