Priz Çalışmıyor: Sorunu Nasıl Daraltırsın?

"Ölü priz" dediğimiz şey aslında üç ayrı arızanın ortak görüntüsü: cihaz bozuk olabilir, prizin kendisi bozuk olabilir ya da o prizi besleyen hat kesilmiş olabilir. Üçünün çözümü farklı, o yüzden ilk iş hangisi olduğunu ayırmak.

Bunu ayırmanın en hızlı yolu iki yönlü bir test yapmak. Aynı cihazı çalıştığını bildiğin başka bir prize tak, sonra çalıştığından emin olduğun başka bir cihazı bu prize tak. Cihaz başka yerde çalışıyor ve bu prizde hiçbir şey çalışmıyorsa sorun cihazda değil.

Sonra evin haritasını çıkar. Aynı odadaki diğer prizler çalışıyor mu, komşu odalar ne durumda, aydınlatma yanıyor mu? Tek bir priz ölüyse hikâye başka, bütün bir duvar ya da oda ölüyse hikâye tamamen başka. Elektrikçiye söyleyeceğin en değerli bilgi de bu.

Ölü prizin arkasında birbirinden çok farklı sebepler olabilir. Bazıları zararsız, bazıları ertelenmeyecek kadar ciddi. En sık karşılaştıklarımız şunlar:

Sigorta ve röle dışındakilerin çoğu dışarıdan anlaşılmaz; görünür tek istisna ısınma izidir. Priz gövdesinde kararma, sararma ya da erimiş plastik varsa sebep büyük ölçüde bellidir ve o prizi kullanmayı hemen bırakman gerekir. Gerisinde prize bakarak "şu olmuş" diyemezsin; belirtiyi doğru okuyup ölçümü elektrikçiye bırakmak gerekir.

• Sigortanın atması: o hattı besleyen otomat sigorta düşmüştür. Çoğu evde tek sigorta birden fazla prizi besler, bu yüzden aynı anda birkaç priz ölür.
• Kaçak akım rölesinin atması: nemli bir priz ya da arızalı bir cihaz röleyi attırır. Bu durumda genelde birden fazla hat birden gider.
• Priz içindeki bağlantının gevşemesi: yıllar içinde vidalar gevşer, kablo ucu temas etmez hale gelir. Önce kesik kesik çalışma, sonra tam ölüm görülür.
• Isınma ve yanma: çok akım çeken cihazların takıldığı prizlerde temas noktası ısınır, plastik kararır ve iletim biter.
• Zincirdeki bir noktada kopukluk: bazı tesisatlarda prizler birbiri üzerinden beslenir. Böyle bir hatta bir prizdeki geçiş bağlantısı koparsa, ondan sonraki prizler de ölür.
• Duvar içindeki kablonun zarar görmesi: matkap deliği, çivi ya da tadilatta ezilen kablo. Belirti genelde bir işten hemen sonra başlar.
• Fişin ya da uzatma kablosunun kendi arızası: eskimiş prizlerde fiş içeride oynak durur, uzatmanın içindeki kopukluk prizin suçu gibi görünür.

Aşağıdakilerin hiçbiri elektrikle temas gerektirmez. Hepsi dışarıdan, elin kuruyken ve hiçbir şey sökmeden yapılır.

Bu kontroller çoğu zaman sorunu çözmez ama nerede olduğunu daraltır. Daraltılmış bir arıza, elektrikçinin doğrudan doğru noktaya bakmasını sağlar.

• Sigorta kutusunun kapağını aç ve düşmüş bir otomat var mı bak. Sadece kollara dokun, kutunun içindeki hiçbir parçaya elleme.
• Düşen kolu önce tam aşağı indir, sonra yukarı kaldır. Yarım konumda kalan bir kol, yukarıdaymış gibi görünse bile akımı vermez.
• Kaçak akım rölesi (üzerinde test düğmesi olan, genelde en büyük şalter) attıysa o hatta bağlı bütün cihazların fişini çek, sonra röleyi kaldır. Bu, arızalı cihazı bulmanın en pratik yolu.
• Sigorta tekrar atıyorsa üst üste kaldırmayı deneme. Sigorta arıza değil, arızayı haber veren koruma.
• Priz gövdesine gözle bak: kararma, sararma, çatlak, erimiş plastik izi ya da koku var mı? Böyle bir iz ya da koku varsa o prizi kullanmayı bırak, besleyen sigortayı indir, prize dokunma ve aşağıdaki maddeleri o priz üzerinde deneme.
• Uzatma kablosu veya grup priz kullanıyorsan onu devreden çıkarıp cihazı doğrudan prize tak — prizde ısınma, kararma ya da koku olmaması şartıyla. Arıza çoğu zaman uzatmanın içindedir.
• O prize hangi cihazları taktığını hatırla. Su ısıtıcı, klima, elektrikli ısıtıcı gibi yüksek akım çeken cihazlar aynı hatta üst üste bindiyse sebep büyük ihtimalle bu.

Priz kapağını sökmek, vidayı gevşetip içine bakmak, kabloyu çekiştirmek. Bunlar internette kolay gösterilir ama gerçekte iki ciddi risk taşır ve biz bu adımları anlatmıyoruz.

Birincisi gerilim riski. Prizin arkasındaki uçlar, sen sigortayı indirdiğini düşünürken bile canlı olabilir. Sigorta kutusundaki etiketler çoğu evde yanlış ya da eksiktir; indirdiğini sandığın hat başka bir odayı besliyor olabilir. Gerilimin gerçekten kesildiğini ölçmeden bilemezsin, tahminle dokunmak da bir kere yeter.

İkincisi işe yaramaması. Ölü prizin sebebi çoğu zaman prizin kendisi değil, onu besleyen zincirdeki bir kopukluk. İçeri bakmak sana cevabı vermez, sadece riski verir. Priz sökmek, kablo soymak, klemens açmak bu yüzden elektrikçi işi.

Şu belirtilerden biri varsa hiçbir şey deneme: yanık kokusu, duman, prizden gelen çıtırtı sesi, dokununca hissedilen karıncalanma ya da prizin bulunduğu duvarda su. Bu durumda ana şalteri indir, o prize ve çevresine dokunma, ıslak zemine basma ve elektrikçi çağır.

İşin ölçümle başlaması normal. Prizde gerilim var mı, faz ve nötr doğru uçlarda mı, toprak ucu gerçekten toprağa gidiyor mu; bunlar tek tek ölçülür. Tesisatın yaşına göre toprak hattının hiç çekilmemiş olduğu bile çıkabilir.

Sonra zincir takip edilir. Aynı hattaki diğer prizler, buat bağlantıları ve sigorta çıkışları sırayla kontrol edilir, kopukluğun tam olarak nerede olduğu bulunur. Kaçak şüphesi varsa hangi hatta olduğu ayrıştırılır, gerekirse yalıtım ölçümü yapılır.

Bulgu neyse çözüm o olur: gevşemiş bağlantının düzgün sıkılması, yanmış prizin kasasıyla birlikte değişmesi, ısınan hatta uygun kesitte kablo çekilmesi ya da sürekli atan sigortanın yükünün yeniden dağıtılması. Yanmış bir prizi sadece yenisiyle değiştirip geçmek çoğu zaman yetmez, neden ısındığı bulunmazsa aynı nokta yeniden yanar.

Anadolu Yakası'nda ölü priz, sürekli atan sigorta ya da yanık kokusu gibi bir durumla karşılaştıysan, ölçüm ve müdahale kısmını bize bırakabilirsin.