Tek faz ve üç faz: aradaki fark ne
Tek fazda eve tek bir faz kablosu, bir nötr ve bir topraklama geliyor. Prizde gördüğün gerilim 230 volt civarında. Günlük dilde buna 220, biraz sonra göreceğin 400 volta da 380 deniyor; aynı şeyden söz ediyoruz. Türkiye'de dairelerin çoğu böyle bağlı ve sıradan bir ev için genelde yetiyor.
Üç fazda ise üç ayrı faz kablosu geliyor. Her faz nötre göre yine 230 volt, ama iki faz arasında 400 volt çıkıyor. Bazı cihazlar doğrudan bu gerilimle çalışıyor, bazıları da yükü üç hatta bölmek için üç faz istiyor.
Yani üç faz "daha güçlü elektrik" değil, yükü paylaştıran bir bağlantı biçimi. Aynı yükü tek hattan çekmek kabloyu ve şalteri zorluyor; üç hatta dağıtınca her hat rahatlıyor. Motorlu makineler de üç fazda daha düzgün dönüyor.
Üç faz gerçekten hangi durumlarda gerekiyor
İhtiyaç ya tek bir cihazdan ya da toplam yükten doğuyor. Cihazın etiketi ilk bakılacak yer, ama etiket tek başına her zaman net cevap vermiyor: ankastre ocak ve fırınların çoğunda 1N~230V, 2N~400V ve 3N~400V seçenekleri etikette birlikte yazıyor. Yani aynı cihaz, hat taşıyorsa tek fazla da bağlanabiliyor. Hangisinin uygun olduğuna yük hesabına bakarak elektrikçi karar veriyor; cihazın klemensine sen dokunma.
Buna karşılık normal bir dairede buzdolabı, çamaşır ve bulaşık makinesi, ankastre fırın, birkaç klima aynı anda çalışsa bile tek faz çoğu zaman yetiyor. Sorun varsa önce nedenini bulmak gerekiyor.
Üç faz asıl şu durumlarda konuşuluyor. Ama aşağıdaki başlıkların hepsinde de belirleyici olan, aldığın modelin gücü.
- Elektrikli araç şarj ünitesi, özellikle daha hızlı şarj veren AC modeller
- Atölye ve imalathane makineleri: torna, freze, kompresör, büyük hidrofor, sanayi tipi motorlar
- Ticari mutfak ekipmanı: konveksiyonlu fırın, sanayi tipi bulaşık makinesi, fritöz, ocak grubu
- Asansör ve otopark kapısı gibi motorlu bina ekipmanları
- Isı pompası ve VRF klima sistemleri: konut tipi küçük kapasiteli modellerin bir kısmı tek fazla çalışıyor, kapasite büyüdükçe üç faz gerekiyor. Kazan dairesi panoları genelde üç fazlı oluyor
- Kaynak makinesi: küçük inverter modeller tek fazla çalışıyor, ağır iş yapan büyük makineler anlık yüksek yük çektiği için üç faz istiyor
- Tek cihazdan değil toplamdan: çok sayıda ısıtıcı, fırın ve klimanın aynı anda çalıştığı villa veya büyük ofis
Evinde hangisi var, kendin nasıl bakarsın
Bunu öğrenmek için tesisata dokunman gerekmiyor. Dışarıdan bakarak fikir edinebileceğin birkaç yer var ve hepsi gözle bakmakla sınırlı.
Baştan tek kural koyalım: vida sökmen gereken hiçbir yeri açma. Dışarıdan okunabilen etiket, ekran ve şalter yüzeyi senin; vidanın arkası elektrikçinin. Emin olamadığın noktada tahmin yürütmek yerine ölçtürmek daha doğru.
- Sayaç etiketi: üzerinde 3x230/400V benzeri bir ifade varsa üç faz, tek gerilim yazıyorsa tek faz. Sayacın kendisine dokunma, sadece oku.
- Sigorta kutusu: menteşeli plastik ön kapağı aç ve yalnızca şalterlerin ön yüzüne bak. Girişte dar, tek ya da çift kollu bir şalter varsa tek faz; geniş gövdeli, üç dört kollu tek şalter varsa üç faz. Şalterlerin önünde vidalı ikinci bir plaka varsa onu sökme; arkasındaki bara ve klemensler ana şalteri indirdiğinde bile canlı kalabiliyor. Vida gördüğün yerde dur.
- Faturan: faturada faz sayısı yazmıyor. Bazı faturalarda bağlantı gücü görünüyor ama o da tek başına faz sayısını söylemiyor. Bunu ancak abonelik kaydından, dağıtım şirketinin müşteri hattından teyit ettirebilirsin.
- Cihazın etiketi: 1N~230V tek faz bağlantıyı, 3N~400V üç faz bağlantıyı gösteriyor. Etikette bunlardan birkaçı birden yazıyorsa cihaz iki şekilde de bağlanabiliyor demek; hangisinin uygun olduğuna evin mevcut yüküne bakarak elektrikçi karar veriyor.
Sigorta atıyor diye üç faza geçmek çözüm değil
En sık karşılaştığımız yanlış teşhis bu. Sigorta sık atınca akla ilk gelen "elektrik yetmiyor" oluyor, oysa çoğu zaman ortada bir arıza var.
Ayırmak için şuna dikkat et: hep aynı cihazı çalıştırınca mı atıyor, yoksa birçok cihaz aynı anda çalışırken mi? Aynı cihazda atıyorsa o cihaz ya da beslediği hat arızalı. Yağmurdan sonra, banyoda ya da rastgele atıyorsa büyük ihtimalle kaçak var. Sadece yoğun kullanımda atıyorsa kapasite konuşulabilir.
Gevşek klemens, yanmış priz, nemlenmiş buat, izolasyonu bozulmuş kablo hep aynı belirtiyi veriyor. Sebep bulunmadan faz sayısını değiştirmek sorunu ortadan kaldırmıyor.
Nerede duracaksın ve neden
Sayaç, kolon kablosu ve pano içi bu işin tehlikeli tarafı. Sayacın mührü dağıtım şirketine ait ve sayaç girişi ana şalterden önce geliyor; sen şalteri indirsen bile orası canlı kalıyor.
Üç fazlı panolarda bir yanılgı daha var: tek bir sigortayı indirince her şey kesilmiyor, yandaki hat canlı kalabiliyor. "Kapattım" sanıp elini uzatmak burada ağır sonuç veriyor. Fazlar arasındaki 400 volt da 230 volta göre çok daha sert bir çarpma demek.
Yanık kokusu, cızırtı, panoda ısınma, kararmış priz ya da bir yüzeye dokununca hafif çarpılma hissi varsa sırayla şunu yap: ana şalteri indir, hiçbir yere dokunma, elektrikçi çağır. Bu durumda kendin denemeye hiç girme.
Elektrikçi ne ölçer, geçiş nasıl işliyor
İş hesapla başlıyor. Hangi cihaz ne çekiyor, kaçı aynı anda çalışıyor, toplam yük ne oluyor. Sonra ölçüm geliyor: pano girişinde kaç faz var, yük altında gerilim ne kadar düşüyor, topraklama direnci ne durumda, kaçak var mı.
Bir de bina tarafı var. Apartmanların çoğuna üç faz zaten geliyor, daireye tek faz ayrılmış oluyor; o zaman iş kolon kablosunun kesitinin taşıyıp taşımadığına bakıyor. Fiziksel taraf pano ve şalter yenilemesi, kablo kesitinin uygun hale getirilmesi, sigortaların üç hatta dengeli dağıtılması. Evrak tarafı ise dağıtım şirketine güç artırımı ya da bağlantı değişikliği başvurusu, gerekiyorsa proje ve sayaç değişimi. Bu ikisi birlikte yürüyor.
Elinde 400V etiketli bir cihaz varsa ya da atölye, dükkân, şarj ünitesi kuruyorsan tahminle ilerleme. Panoyu ve kolonu ölçtür, hesabı gör. Bu noktadan sonrası bizim işimiz: Anadolu Yakası, 0531 990 57 34.